Dzień eliminacji, rok modernizacji
António Guterres w przesłaniu na 26 września wezwał państwa posiadające broń jądrową do wypełnienia zobowiązań rozbrojeniowych i dążenia do jej całkowitej eliminacji. Sekretarz generalny ONZ opisał rosnące napięcia, nieufność oraz modernizację arsenałów jako zagrożenie dla wspólnego bezpieczeństwa. To apel opublikowany z okazji Międzynarodowego Dnia Całkowitej Eliminacji Broni Jądrowej, nie komunikat o zawarciu porozumienia redukcyjnego. Posiedzenie wysokiego szczebla Zgromadzenia Ogólnego związane z obchodami zaplanowano na 29 września; sam dzień przypada w sobotę. Rozdzielenie terminów zapobiega przedstawieniu przyszłego wydarzenia jako już zakończonych rozmów. Na dziś można potwierdzić przesłanie i jego cel. Nie można dopisać nowych limitów głowic, harmonogramu demontażu ani zgody państw na inspekcje. Obchody zwracają uwagę na sprawę, której wykonanie wymaga decyzji podejmowanych przez posiadaczy arsenałów, a nie przez samą instytucję wzywającą ich do działania. Kalendarz ONZ może wyznaczyć dzień eliminacji; nie wyznaczy za nich dnia demontażu.
Skalę problemu pokazuje opublikowana 8 czerwca ocena SIPRI. Instytut oszacował światowy zasób na styczeń 2026 roku na 12 187 głowic, z czego około 9745 znajdowało się w zapasach wojskowych przeznaczonych do potencjalnego użycia. Około 4012 z tej drugiej grupy było rozmieszczonych przy pociskach i lotnictwie, a pozostałe przechowywano centralnie. To szacunki dotyczące początku roku, nie pomiar przeprowadzony w dniu wrześniowego apelu. Kategorie nie są wymienne: liczba wszystkich głowic obejmuje także egzemplarze wycofane i oczekujące na demontaż. Zmiana jednej sumy nie musi więc oznaczać odpowiedniej zmiany gotowości operacyjnej. Dla oceny rozbrojenia ważne jest określenie, co konkretnie zostało ograniczone. Usunięcie broni z rozmieszczenia, przeniesienie do magazynu i fizyczny demontaż stanowią różne etapy. Podawanie jednej liczby bez tego rozróżnienia może stworzyć wrażenie postępu większego lub mniejszego od rzeczywistej zmiany.
Według SIPRI dziewięć państw posiadających broń jądrową kontynuowało w 2025 roku modernizację arsenałów, a większość rozmieszczała nowe systemy uzbrojenia jądrowego lub zdolne do jego przenoszenia. Instytut wskazał również wygaśnięcie New START w lutym 2026 roku oraz zakończenie majowej konferencji przeglądowej NPT bez dokumentu końcowego. Te informacje tworzą kontekst apelu, lecz nie są dowodem, że każdy program przebiega jednakowo albo że przestały istnieć wszystkie zobowiązania traktatowe. Brak wspólnego dokumentu konferencji nie oznacza sam w sobie zniesienia traktatu. Z kolei modernizacja może zmieniać zdolności bez proporcjonalnego zwiększenia liczby głowic. Dlatego ocena bezpieczeństwa powinna uwzględniać zarówno stan ilościowy, jak i sposób wykorzystania sił. Wrześniowe przesłanie ONZ dotyczy politycznego kierunku; czerwcowa diagnoza pokazuje, dlaczego nie wystarczy oceniać go po liczbie państw popierających ogólny cel.
Zobowiązanie i mechanizm to osobne zadania
Artykuł szósty Traktatu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej zobowiązuje strony do prowadzenia w dobrej wierze negocjacji dotyczących skutecznych środków zakończenia wyścigu zbrojeń i rozbrojenia jądrowego. Odnosi się także do powszechnego i całkowitego rozbrojenia pod ścisłą, skuteczną kontrolą międzynarodową. Samo to sformułowanie nie podaje szczegółowej liczby głowic, które państwo ma usunąć w konkretnym roku. Takie warunki wymagają uzgodnionego instrumentu wykonawczego. W tym miejscu apel Guterresa spotyka trudność polityczną: strony mogą uznawać znaczenie negocjacji, a jednocześnie nie zgadzać się na ich zakres. Potrzebują odpowiedzi, jakie rodzaje uzbrojenia zostaną objęte ograniczeniem i jak porównać zobowiązania. Bez takiego określenia każda deklaracja redukcji pozostawia pytanie o to, z jakiego stanu wyjściowego liczono zmianę. Cel traktatowy wskazuje kierunek, ale droga do niego wymaga precyzji pozwalającej sprawdzić wykonanie.
Weryfikacja pełni w takim porozumieniu funkcję praktyczną: ma pozwolić stronie ocenić, czy druga wykonuje przyjęte zobowiązanie. Nie jest ogólnym żądaniem ujawnienia wszystkich tajemnic obronnych. Przyszły mechanizm musiałby określić, jakie dane są potrzebne, kto może je otrzymać i jak potwierdza się ich znaczenie. To pytania analityczne o konstrukcję kontroli, nie opis systemu uzgodnionego 26 września. Jeżeli państwa przyjmą limit bez sposobu sprawdzenia stanu, spór może przesunąć się z liczby do wiarygodności informacji. Jeżeli zakres kontroli będzie niejasny, pojawią się natomiast wątpliwości dotyczące dostępu do materiału wykraczającego poza potrzebę weryfikacji. Dobre uzgodnienie powinno zmniejszać obie niepewności. Inspekcja ma potwierdzać określony fakt; nie zastąpi definicji tego, co strony uznały za przedmiot zobowiązania. Negocjowanie tej definicji stanowi część bezpieczeństwa porozumienia, nawet jeśli trudniej przedstawić je jako przełomową wiadomość.
Osobną rolę mają zabezpieczenia Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej związane z nierozprzestrzenianiem. Opis porozumień wymaganych przez NPT wskazuje weryfikację, czy materiał w działalności pokojowej nie jest kierowany do broni lub innych jądrowych urządzeń wybuchowych. Nie jest to automatycznie system kontroli wszystkich wojskowych głowic. Rozróżnienie zapobiega przypisaniu agencji mandatu, którego samo hasło kontroli jądrowej nie dowodzi. Państwo może mieć zobowiązania dotyczące materiału w zastosowaniach pokojowych, podczas gdy ograniczenie arsenału wymaga innych ustaleń. Dla opinii publicznej obie sprawy mieszczą się w jednej kategorii bezpieczeństwa nuklearnego, lecz procedury służą różnym zadaniom. Przy nowym porozumieniu należałoby więc wskazać instytucję weryfikującą, zakres jej uprawnień i sposób reagowania na rozbieżności. Samo przywołanie istniejącej organizacji międzynarodowej nie ustanawia dostępu do każdej kategorii uzbrojenia ani obowiązku przyjęcia dowolnej inspekcji.
Ograniczenie ryzyka potrzebuje ciągłości
Dla państwa uczestniczącego w rozmowach istotna jest także kolejność działań. Redukcja wymaga ustalenia, czy zobowiązania realizuje się równolegle, jak potwierdza się etap i co następuje w razie opóźnienia. To elementy, które powinny znaleźć się w przyszłym instrumencie, a nie przyjęty we wrześniu harmonogram. Jeżeli jedna strona uzna własny krok za wykonany, druga musi mieć określony sposób sprawdzenia tej oceny. Bez niego nieporozumienie może zostać potraktowane jako naruszenie albo posłużyć do wstrzymania następnego etapu. Dlatego kanał wyjaśniania sporów jest potrzebny również wtedy, gdy relacje polityczne się pogarszają. Porozumienie przygotowane wyłącznie na czas dobrej współpracy nie odpowiada na najtrudniejszą część swojego zadania. Kontrola zbrojeń ma przynosić przewidywalność właśnie w sytuacji, w której państwa nie chcą polegać na zapewnieniu partnera. Procedura nie usuwa konfliktu interesów, ale może ograniczać niepewność dotyczącą jego wojskowych konsekwencji.
Nie należy przy tym przedstawiać całkowitej eliminacji, ograniczenia liczby i zmniejszenia ryzyka jako jednego osiągnięcia. Pierwszy cel dotyczy usunięcia broni, drugi uzgodnionego zakresu arsenału, trzeci warunków mogących wpływać na możliwość niezamierzonej eskalacji. Mogą się uzupełniać, lecz ich wykonanie wymaga odrębnych dowodów. Wspólny apel o dialog nie potwierdza zmiany gotowości sił. Informacja o redukcji nie dowodzi natomiast, że rozwiązano wszystkie problemy komunikacji kryzysowej. Ta ostrożność nie pomniejsza znaczenia cząstkowego postępu. Pozwala ocenić go według zadania, które rzeczywiście wykonano. Dla państw nieposiadających broni ważna jest ponadto wiarygodność zobowiązań rozbrojeniowych: deklaracja ma większą wartość, gdy można wskazać jej praktyczny skutek. Nie trzeba dopisywać im wspólnego stanowiska z okazji obchodów, aby dostrzec, że sposób wykonania obietnicy wpływa na zaufanie do systemu współpracy.
Na 26 września znane są apel sekretarza generalnego, termin planowanego posiedzenia oraz wcześniejsze oceny stanu arsenałów. Każda późniejsza wiadomość powinna zostać sprawdzona pod kątem tego, czy dotyczy wystąpienia, rozpoczęcia negocjacji, uzgodnienia czy rzeczywistego wykonania. Są to kolejne etapy, a nie różne nazwy tego samego sukcesu. W nowym porozumieniu szczególne znaczenie miałyby określony przedmiot, procedura kontroli i sposób rozwiązywania rozbieżności. Bez nich trudno odróżnić trwałe ograniczenie od zmiany przedstawionej tylko w krajowym komunikacie. ONZ może utrzymywać cel rozbrojenia w debacie i przypominać o zobowiązaniach. Fizyczna zmiana arsenałów zależy jednak od decyzji ich posiadaczy oraz możliwości sprawdzenia tych decyzji przez partnerów. Międzynarodowy dzień eliminuje ciszę wokół problemu. Do eliminacji broni potrzebne będą jeszcze uzgodnienia, których wykonanie da się wykazać poza tekstem przemówienia i kalendarzem obchodów.
